۱. ریشه‌های چاپ: از مهر و استنسیل تا کاغذ
ریشهٔ چاپ به چین بازمی‌گردد. تا پایان سدهٔ دوم میلادی، چینی‌ها کاغذ، مرکب و سطح‌های برجستهٔ حکاکی‌شده را در اختیار داشتند. زائران کاغذ نم‌دار را روی ستون‌های مرمرین متون بودایی می‌گذاشتند و با مرکب، بخش برجسته را نقش می‌کردند. مهرهای مذهبی هم تصویر و دعا را به کاغذ منتقل می‌کردند. از حدود سدهٔ ششم، قالب چوبی جای این سطح‌ها را گرفت: متن روی کاغذ نوشته می‌شد، روی چوب منتقل می‌گردید و بخش‌های خالی تراشیده می‌شد تا حروف برجسته و وارونه بمانند. کهن‌ترین آثار چاپی شناخته‌شده با همین روش ساخته شده‌اند؛ از جمله اوراد بودایی در ژاپن حدود ۷۶۴ تا ۷۷۰ میلادی و کتاب «سوترای الماس» در چین در سال ۸۶۸. حدود ۱۰۴۱ تا ۱۰۴۸، بی شنگ حروف متحرک گلی پختنی ساخت و در کره، ریخته‌گری حروف برنزی پیش از اروپا رواج یافت. کهن‌ترین کتاب بازمانده با حروف متحرک، «جیکجی»، در سال ۱۳۷۷ در کره چاپ شد.
منبع: Britannica — History of printing و Britannica — Printing press
۲. انقلاب گوتنبرگ و تولد چاپ حروفی
نخستین اشارهٔ اروپایی به دستگاه چاپ مکانیکی، در دادخواستی مربوط به سال ۱۴۳۹ در استراسبورگ است که از ساخت دستگاهی برای یوهانس گوتنبرگ و شریکانش خبر می‌دهد. دستگاه او از پرس کاغذ و در نهایت از پرس شراب و روغن زیتون مدیترانه‌ای الهام گرفته بود: دستهٔ بلند، پیچی چوبی را می‌چرخاند و صفحه را روی حروف مرکبی‌شده فشار می‌داد. گوتنبرگ با این روش در سال ۱۴۵۵ نسخه‌ای از کتاب مقدس را چاپ کرد؛ نخستین کتاب کامل بازمانده در غرب که با حروف متحرک چاپ شده است. پرس چوبی او، با سرعتی حدود ۲۵۰ برگ در ساعت و فقط از یک رو، بیش از سیصد سال الگوی اصلی ماند. اهمیت این اختراع در مکانیزه‌کردن چاپ و تکثیر سریع متن بود، نه در ابداع خودِ حروف متحرک که پیش‌تر در شرق آسیا وجود داشت.
منبع: Britannica — Printing press
۳. ورود چاپ به جهان اسلام و ایران
کاغذ از مسیر آسیای میانه به جهان اسلام رسید. پس از نبرد طراز در سال ۷۵۱، اسیران چینی ساخت کاغذ را در سمرقند آموختند و از سدهٔ هشتم به بعد کاغذسازی از بغداد تا اسپانیا گسترش یافت. در عثمانی، ابراهیم متفرقه در سال ۱۷۲۷ در استانبول چاپخانه‌ای برپا کرد و آثاری در زبان، تاریخ، جغرافیا و علوم طبیعی چاپ کرد. در ایران، ساده‌ترین دستگاه در دورهٔ ایلخان گیخاتو برای چاپ اسکناس «چاو» به کار رفت. در دورهٔ صفوی، کارملیت‌ها و ارامنه در اصفهان باسمه‌خانه داشتند، اما این کار به جامعهٔ مسیحی محدود ماند. در دورهٔ قاجار، نخستین چاپخانهٔ مسلم، چاپخانهٔ سربی آقا زین‌العابدین تبریزی در حدود ۱۲۳۳ هجری قمری بود که با حمایت عباس‌میرزا راه افتاد و از آن کتاب «فتح‌نامه» بیرون آمد. میرزاصالح شیرازی نیز حدود ۱۲۳۴ دستگاه سربی خود را در تبریز به کار انداخت. چاپ سنگی را میرزا اسدالله، که با پشتیبانی میرزاصالح فن چاپ را در روسیه آموخته بود، حدود ۱۲۴۰ در تبریز برپا کرد و در ۱۲۴۵ به فرمان فتحعلی‌شاه با کارکنانش به تهران منتقل شد.
منبع: Britannica — History of printing، Britannica — İbrahim Müteferrika و تاریخ شفاهی — مروری بر تاریخچه چاپ و چاپخانه در ایران
۴. از چاپ سنگی تا صنعت چاپ مدرن
چاپ سنگی را آلویس زنفلدر در مونیخ، در اواخر دههٔ ۱۷۹۰، کشف کرد. در این روش سطح چاپ تخت است و بر ناسازگاری چربی و آب تکیه دارد: تصویر با مادهٔ چرب روی سنگ آهک متخلخل نقش می‌شود، جاهای خالی آب را نگه می‌دارند و مرکب فقط به بخش چرب می‌چسبد. زنفلدر روش خود را در سال ۱۸۱۸ در کتابی منتشر کرد و از حدود ۱۸۲۵ چاپ سنگی برای کار تجاری و تصاویر پرتیراژ به کار رفت. در سدهٔ نوزدهم، پرس فلزی و نیروی بخار سرعت را بالا برد. ریچارد ام. هو در نیویورک پرس سیلندری ساخت که حدود ۸۰۰۰ برگ در ساعت چاپ می‌کرد. چاپ افست، که تصویر را نخست به سیلندر لاستیکی و سپس به کاغذ منتقل می‌کند، در سال ۱۸۵۳ در انگلستان ثبت شد، اما کاربرد عملی‌اش برای کاغذ پس از ۱۹۰۰ در آمریکا شکل گرفت. افست تا آغاز سدهٔ بیست‌ویکم رایج‌ترین روش چاپ کتاب، روزنامه و مجله ماند.
منبع: Britannica — Lithography و Britannica — Printing press
۵. عصر دیجیتال و تحول چاپ معاصر
از دههٔ ۱۹۵۰ رایانه کم‌کم حروف‌چینی و مراحل پیش از چاپ را به دادهٔ دیجیتال تبدیل کرد. چاپ جوهرافشان در سال ۱۹۵۱ شکل گرفت و چاپگر لیزری در سال ۱۹۶۹ در زیراکس اختراع شد. در ۱۹۸۳ نشر رومیزی پدید آمد. مکینتاش در ۱۹۸۴، و در ۱۹۸۵ زبان پست‌اسکریپت، چاپگر اپل لیزررایتر و نرم‌افزار پیج‌میکر، طراحی و چاپ را از چاپخانه به روی میز کار آوردند. زیراکس در ۱۹۹۰ با داکیوتک چاپ بنا به تقاضا را ممکن کرد و در ۱۹۹۳ فرمت PDF و چاپگر رنگی دیجیتال ایندیگو عرضه شد. در پایان سده، جوهرافشان و لیزر روش افست را به چالش کشیدند و بخش بزرگی از کتاب، روزنامه و مجله به‌جای کاغذ، آنلاین توزیع شد.
منبع: APHA — History of Printing Timeline و Britannica — Printing press
انواع چاپ صنعتی
چاپ تامپو (پد)
چاپ تامپو نوعی چاپ غیرمستقیمِ گراور است: تصویر روی یک کلیشهٔ فلزی یا پلیمری به‌صورت فرورفته حک می‌شود، مرکب داخل این فرورفتگی‌ها می‌نشیند، و یک پد نرم سیلیکونی مرکب را برمی‌دارد و روی سطح کار می‌گذارد. انعطاف پد باعث می‌شود تصویر دوبعدی روی سطوح منحنی، ناهموار یا کوچک بنشیند؛ به همین دلیل در علامت‌گذاری قطعات پزشکی، خودرو، اسباب‌بازی، لوازم الکترونیکی و هدایای تبلیغاتی رایج است.
منبع: https://en.wikipedia.org/wiki/Pad_printing
چاپ سیلک (اسکرین)
در چاپ سیلک، شابلون روی توریِ کشیده‌شده روی یک قاب قرار می‌گیرد و مرکب با فشار کاردک فقط از روزنه‌های باز توری عبور می‌کند و روی سطح می‌نشیند. توری در گذشته از ابریشم بود و امروز بیشتر از پلی‌استر یا نایلون است. این روش از حدود ۱۹۰۰ در تبلیغات تجاری جا افتاد و بعد به چاپ هنری هم راه پیدا کرد؛ مزیتش نشستن لایهٔ ضخیم مرکب روی کاغذ، پارچه، فلز، شیشه و پلاستیک است.
منبع: https://www.britannica.com/technology/silk-screen-printing
چاپ ملخی (لترپرس)
چاپ ملخی همان چاپ برجسته یا لترپرس است: سطح چاپ‌شونده نسبت به زمینه بلندتر است، فقط همان برجستگی مرکب می‌گیرد و با فشار به کاغذ منتقل می‌شود. این قدیمی‌ترین روش صنعتی چاپ است و ریشهٔ آن به حروف متحرک گوتنبرگ در میانهٔ قرن پانزدهم برمی‌گردد. در کارگاه‌های ایرانی، «ملخی» معمولاً به ماشین پلاتن (از نوع هایدلبرگ) گفته می‌شود که فک آن مثل دهان باز و بسته می‌شود و برای کارت، سربرگ، جعبه‌های کم‌تیراژ و شماره‌زنی هنوز به کار می‌رود.
منبع: https://www.britannica.com/technology/letterpress-printing
چاپ افست
افست چاپ مسطح است، نه برجسته و نه گود: طرح و غیرطرح روی یک سطح‌اند و جدایی‌شان با شیمی آب و چربی انجام می‌شود. مرکب از زینک اول به سیلندر لاستیکی (بلنکت) و بعد به کاغذ می‌رسد؛ به همین دلیل تصویر روی زینک خوانا است، نه آینه‌ای. این روش را آیرَ رابل در ۱۹۰۴ با مشاهدهٔ انتقال تصادفی تصویر از لاستیک به کاغذ به شکل صنعتی درآورد و هنوز ستون اصلی چاپ تجاریِ پرتیراژ (کتاب، مجله، بسته‌بندی مقوایی) است.
منبع: https://www.britannica.com/technology/offset-printing
چاپ لیزری
چاپ لیزری بر پایهٔ زیروگرافی (الکتروستاتیک) است. لیزر، مطابق فایل دیجیتال، بار الکتریکی سطح یک استوانهٔ حساس به نور را نقطه به نقطه تغییر می‌دهد؛ پودر تونر فقط به نواحی تیره می‌چسبد، بعد به کاغذ منتقل و با حرارت ذوب و تثبیت می‌شود. نمونهٔ آزمایشگاهی‌اش را گری استارک‌ودر در زیراکس پارک در ۱۹۷۱ ساخت و نخستین مدل رومیزی تجاری در ۱۹۸۱ به بازار آمد. امروز هم در پرینترهای اداری و هم در ماشین‌های دیجیتالِ تونریِ صنعتی به کار می‌رود.
منبع: https://en.wikipedia.org/wiki/Laser_printing
چاپ سابلیمیشن
در چاپ سابلیمیشن، رنگ با گرما از حالت جامد وارد الیاف می‌شود و سطح کار را مثل یک لایهٔ نشسته نمی‌پوشاند. در عمل صنعتی، جوهر مخصوص با پرینتر جوهرافشان روی کاغذ ترانسفر چاپ می‌شود و سپس با پرس حرارتی (ترکیب دما، زمان و فشار) به پلی‌استر یا سطوح پوشش‌دارِ پلیمری منتقل می‌گردد؛ دمای رایج انتقال حدود ۱۷۵ تا ۲۱۵ درجهٔ سانتی‌گراد است. نتیجه روی پارچه ترک نمی‌خورد و پوسته نمی‌شود. برای الیاف طبیعی مثل پنبهٔ خالص مناسب نیست، مگر آنکه پوشش مخصوص داشته باشند.
منبع: https://en.wikipedia.org/wiki/Dye-sublimation_printing
چاپ فلکسو
فلکسو چاپ برجسته با کلیشهٔ نرم و انعطاف‌پذیر (لاستیک یا فتوپلیمر) است، چیزی شبیه یک مهر بزرگ و دقیق. مرکب با نورد آنیلوکس — که سطحش سلول‌های ریز و یکنواخت دارد — به‌اندازهٔ کنترل‌شده به برجستگی‌های کلیشه می‌رسد و از آنجا به سطح چاپ منتقل می‌شود. چون کلیشه نرم است و مرکب‌ها زودخشک‌اند، روی فیلم، فویل، کاغذ، مقوای کنگره‌ای و لیبل خوب می‌نشیند؛ پاکت چیپس، جعبهٔ غلات، نایلون مواد غذایی و ساک خرید از نمونه‌های روزمره‌اش هستند.
منبع: https://www.osha.gov/etools/printing-industry/flexography
چاپ فلت‌بد
فلت‌بد نوعی چاپ دیجیتال جوهرافشان است که سطح کار، به‌جای عبور از میان نوردها، روی یک میز تخت ثابت یا متحرک می‌ماند و هد چاپ بالای آن حرکت می‌کند. جوهر معمولاً با تابش فرابنفش (UV) بلافاصله خشک می‌شود، پس می‌توان مستقیم روی متریال صلب و حتی کمی برجسته چاپ کرد: پلکسی، چوب، فلز، شیشه، فوم‌بورد و اشیای تبلیغاتی تا ارتفاع چند سانتی‌متر. برای تابلو، استند و شخصی‌سازی قطعه مناسب است و ساخت زینک یا شابلون نمی‌خواهد.
منبع: https://www.rolanddga.com/products/printers/uvflatbed
چاپ دیجیتال
چاپ دیجیتال یعنی رفتن مستقیم از فایل رایانه‌ای به سطح چاپ، بدون زینک، کلیشه یا سیلندر. دو مسیر اصلی‌اش جوهرافشان و تونر (لیزری) است. هزینهٔ هر برگ از افست بالاتر است، ولی حذف مراحل ساخت پلیت، امکان تیراژ خیلی کم، تحویل سریع و عوض کردن طرح در هر نسخه (دادهٔ متغیر، مثل نام روی هر کارت) را می‌دهد. این روش از دههٔ ۱۹۸۰ صنعتی شد و امروز برای نمونه‌گیری، چاپ طبق تقاضا و تیراژهای کوتاه تا چند هزار نسخه رقیب افست است.
منبع: https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_printing
چاپ هلیو (روتوگراور)
هلیو یا روتوگراور چاپ گود است: تصویر به‌صورت سلول‌های ریزِ فرورفته روی سیلندر مسی حک می‌شود، سلول‌ها پر از مرکب می‌شوند، تیغهٔ دکتر سطح اضافی را پاک می‌کند و فقط مرکب داخل سلول‌ها می‌ماند تا کاغذ یا فیلم آن را بیرون بکشد. چون سیلندر گران و بادوام است، روش برای تیراژهای بسیار بالا صرفه دارد؛ مجله، کاتالوگ رنگی، بسته‌بندی انعطاف‌پذیر و چاپ روی فیلم پلاستیکی از کاربردهای کلاسیک آن است. کیفیت تن‌های پیوسته و یکدستی رنگ در طول تیراژ طولانی از مزیت‌هایش است.
منبع: https://www.britannica.com/topic/rotogravure-printing
